فصل 1 جغرافيا به نزد جغرافيدانان مسلمان پيش از پيدايش نخستين كتابهاى جغرافيايى براى شناخت تصوّرات جغرافيايى در عربستان پيش از اسلام ناگزير بايد به مطالب ناچيزى كه خود عربها محفوظ داشته‌اند تكيه كنيم كه غالبا محتاج هماهنگ كردن است . طبعا نقش عربستان جنوبى در تاريخ شرق قديم و بخصوص در زمينهء بازرگانى اين فرض را پيش مىآورد كه اعراب در كار تجارت تجربيّات مورد نياز را به دست آورده بودند . عربستان هميشه در مبادلهء بازرگانى ميان هند و آفريقاى شرقى از يك سو ، و سرزمين دجله و فرات و امپراتورى روم از سوى ديگر ، نقش ميانجى داشته است . گويا اطّلاعاتى كه بازرگانان عرب در ضمن سفرهاى دراز خود فراهم آورده بودند ، در توصيفى كه دربارهء راههاى مختلف به جا نهاده‌اند انعكاس يافته زيرا ، بجز ديگر جاها ، از چاههاى مهم و منابع آب و كوهها و قبايلى كه راه از سرزمينشان مىگذشته سخن آورده‌اند . چيزى از اين گونه اطّلاعات كه مستقيما از مردم محلّى به ما رسيده ، از دنياى كهن به جاى مانده است ؛ كه كتاب ايستگاههاى پارتى تأليف ايسيدوروس خاراكسى از آن جمله است . وى به قرن اوّل ميلادى در سواحل خليج فارس مىزيسته و گويا عرب نژاد بوده و توصيفى از راههاى كاروانرو ميان انطاكيه و مرزهاى هندوستان به جا نهاده است . 1 و هم از اين باب است دو توصيف از جزيرة العرب ، بخصوص شهرها و قبايل آن ، نوشته اورانيوس 2 و گلاوكوس 3 كه پاره‌هايى ناچيز از آن به دست ما رسيده است 4 و نزديك به دوران پوستى نيانوس در دسترس استفان بيزانسى بوده كه در فرهنگنامهء جغرافيايى خود فايدهء بسيار از آن گرفته است . 5 ولى همهء اين آثار نسبت به موضوع تحقيقى ما چندان مهم نيست ، 6 نه تنها از اين جهت كه به زبان عربى ، كه هنوز به صف زبانهاى ادبى در نيامده بود ، نوشته نشده بلكه از اين رو كه در محيط تمدّن كهن به وجود آمده و مردم عرب از آن استفاده نكرده‌اند و محيط و دورانى را كه